شبکه انديشمندان قم
کد خبر : 250552
تعداد بازدید : 35

این همه هجمه به فقه چرا؟

آیت الله علی اکبر رشاد، در آغاز درس خارج خود در حوزه امام رضا (ع) تهران، نسبت به اظهارات آیت الله محمدجواد فاضل لنکرانی مبنی بر عدم نظاممندی فقه و تقلیل فقه اسلامی به مجموعه ای از قواعد و احکام فاقد نظام، واکنش نشان داد.

 

این همه هجمه به فقه چرا؟ / «هر دم از این باغ بَری می رسد»!

آیت الله علی اکبر رشاد، در آغاز درس خارج خود در حوزه امام رضا (ع) تهران، نسبت به اظهارات آیت الله محمدجواد فاضل لنکرانی مبنی بر عدم نظاممندی فقه و تقلیل فقه اسلامی به مجموعه ای از قواعد و احکام فاقد نظام، واکنش نشان داد. آقای فاضل که از مدرسین سطوح عالی حوزه علیمه قم است، در ضمن سخنرانی در دومین همایش نکوداشت مرحوم آیت الله موسوی اردبیلی (ره) گفته بود: فقه فاقد نظام است، و نظامسازی فقهی ممکن نیست، و اگر چنین بود، آن کسی که باید به آن می رسید در درجه اول حضرت امام (ره) بود.

آیت الله رشاد با تمسک به حکمت باری و شارع در تکوین و تشریع، و تاکید بر حکیمانگی خلقت و شریعت که نظاممندی نشان اصلی آن است، همچنین با استشهاد به برخی آیاتی که تکوین و تشریع را نظاممند می داند، و نیز با ذکر روایاتی که ثقلین (قرآن و عترت) را موجب نظام و انسجام شریعت و امت دانسته است، به نظرات آیت الله فاضل پاسخ داد.  

نظر شما را به بیانات آیت الله رشاد در ذیل جلب می کنیم:

چندی است که هر کس از راه می رسد، و هر که فرصتی می یابد، نقدی و نقضی بر فقه وارد می کند و هجمه ای و حمله ای به فقها می برد، و گاه حتی افرادی که از آنها توقع نمی رود نیز چنین رفتار می کنند، گویی این رویه مد شده! و «هر دم از این باغ بری می رسد»!. اخیرا در رسانه ها آمد که یکی از فضلای محترم که از مدرسین موفق سطوح عالی حوزه علمیه قم است در خلال سخنرانی در یک همایش مطالبی فرموده است که اگر انتساب آنها به ایشان درست باشد بسیار مایه ی تعجب و تاسف است! من برای شخص و شخصیت ایشان، به اعتبار فضائل خود او و به اعتبار مقام والد بزرگوارشان، احترام خاصی قائلم. ایشان فرد محققی است، من باور نمی کنم ایشان به چنین مطالبی تفوه کرده باشند.

در رسانه ها آمده است که گویی ایشان فرموده اند : فقه ما فقط مجموعه ای از قواعد و احکام است، و نظامی در ورای آن نیست! یعنی گویی فرایند استنباطات فقه ما چنان بوده است که مقلد به طور جزئی و موردی استفتاء کرده و مجتهد هم موردی افتاء نموده، و سپس انباشته ی آن پاسخهای پراکنده و ازهم گسیخته نیز بین الدفتین تدوین و به عنوان فقه شیعه ارائه شده است! لهذا از این فقه توقع نظاممندی و نظام پردازی و نظام داری نباید داشت!

آیت الله رشاد ادامه داد: همچنین (علی ما نُقِل) ایشان گفته اند: در مسائل روبنایی در اقتصاد، در هر فرعی از آن و در مالکیت خصوصی، اقوال، انظار، مختلط است، با اختلاف انظار چطور می شود به نظام رسید؟ اگر یک فقهی داشتیم، احکام واحدی داشت هیچ اختلافی هم در آن نبود اینجا ثبوتاً ممکن بود بگوئیم به نظام می رسیم ولی با وجود اختلاف چطور می توانیم به نظام برسیم؟.

بنا به نقل ها، ایشان اضافه فرموده است که: وقتی در اقتصاد می گوییم ما نظام اقتصادی داریم، در سیاست می گوئیم نظام سیاسی داریم، در قضاوت باید بگوئید نظام قضایی داریم؟ باز یک سؤال دیگر پیش می آید که خود این نظام ها چه نظامی دارد، بالاخره این ها زیرمجموعه های دین هستند اگر زیرمجموعه های دین هست چطور می توانیم بگوئیم؟ اگر شما می گوئید در خود اقتصاد نظام است باید در مرحله کلان هم یک نظامی باشد که این ها قابل التزام نیست.

همچنین از قول ایشان آورده اند: که اگر ماورای این فقه فردی یک فقهی به نام فقه نظامات داشتیم آن کسی که باید به آن می رسید در درجه اول حضرت امام (ره) بود. امام با همین فقه فردی انقلاب کرد. همچنین ایشان به نظریه شهید صدر مبنی براینکه « ورای فقه فردی و احکام اسلامی در اسلام ما نظاماتی داریم می توان نظامات فقهی را از طریق مراجعه به آرای فقها و تجمیع و برآیندگیری از آنها کشف کرد»، انتقاد فرموده اند.

استاد رشاد با انتقاد از این سخنان استاد محمدجواد فاضل ابراز کرد: چون طلاب از ما سؤال می کنند، فارغ از «من قال» و فقط ناظر به «ماقال»، راجع به این مطالب مختصرا چند نکته عرض می کنم.  

لازم است که پرسیده شود آیا مراد شما از فقه شریعت است؟ یعنی «مشیت تشریعیه نفس الامریه الاهیه » و «ما انزل الله علی العباد من الحقوق و التکالیف» است؟ (ما در دروس قبلی شریعت را با این عبارت تعریف کردیم که: « ما أنزله الله تعالی علی العباد من الحقوق و التکالیف، تنظیما لشؤون حیاتهم المختلفة من هاتین الجهتین»)، یا مراد شما از فقه همان «محصل بذل وسع فقها برای کشف شریعت» است؟. ظاهر عبارات ایشان موهم آن است که به مقام ثبوت و نفس الامر نظر دارند چون فرموده اند: ما این مقدار که در فقه کار کرده ایم چیزی به نام نظام نداریم. نه، اسلام در هر زمینه ای احکام جرئي دارد، قواعد دارد. و اگر مراد ایشان از فقه شریعت نفس الامری است باید عرض کنیم:

اوّلاً: شریعت همچون خلقت از ساحت بارئ و شارع حکیم صادر شده است، چون هر دو مجلای حکمت الاهی اند، خلقت اثر تجلای تکوینی و شریعت اثر تجلای تشریعی است، و نظاممندی شاخص مهم حکیمانگی است، و حکمت بدون نظام بی معناست، پس هم خلقت و هم شریعت نمی توانند حکیمانه نباشند.  

رییس شورای حوزه های علمیه استان تهران افزود:

و ثانیاً: انکار نظم مساوق با انکار خلقت است، چون تحقق خلقت در رهن وجود نظم است. برای این که اگر نظمی بر جهان حاکم باشد نظام علي و معلولی هم وجود خواهدداشت، در نتیجه خلقت رخ خواهد داد. اما اگر قائل به نظم نباشیم نظام علی و معلولی وجود نخواهد داشت (و علی فرض وجود نیز) یا معلولها از علتها صادر نخواهند شد، یا از هر علتی هر معلولی صادر خواهدشد؛ بنابراین انکار نظم به معنی انکار خلقت است و چون خلقت تحقق یافته نظم نیز وجود دارد.

تولیت حوزه علمیه امام رضا(ع) تاکید کرد:

همین قاعده بر شریعت نیز صدق می کند. شریعت همچون خلقت از ساحت شارع حکیم صادر شده است، و لاجرم باید حکیمانه باشد: بی نظامی نقص و عیب است پس خلاف حکمت است. فعل تشریع خود گواه بر وجود نظم است، لهذا تشریع نیز مانند تکوین نظام مند است.

و ثالثاً: شریعت برای تمشیت و تنظیم امور و شؤون انسانها آمده است؛ چیزی که برای نظام بخشی به امور گوناگون و تنظیم شؤون مختلف آمده خود نمی تواند بی نظام باشد. «ذات نایافته از هستی بخش / کی تواند که شود هستی بخش؟» .

و رابعاً: به لحاظ زبان شناختی نیز شریعت یعنی منهج و منهاج، و اگر شریعت منهج و منهاج، صراط و سامانه زیستی است، و اگر انسان در آن گام بردارد اهل نجاح و نجات خواهدشد که قطعا چنین است، نمی تواند بی نظام باشد و اگر نظمی نباشد نجاتی محقق خواهدشد. مگر می شود آشوب و آشفتگی راه به نجات ببرد!. بی نظمی و بی نظامی را نمی توان راه نامید، آشوب و آشفتگی بیراهه است.

رییس شورای حوزه های علمیه استان تهران با استناد به آیه یکم تا چهارم سوره ملک، بیان داشت: خداوند در خصوص خلقت عالم تکوین در سوره ملک می فرماید: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ  ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ حَسِيرٌ» (الملک: ۱ـ۴) خداوند هفت آسمان را به صورت طبقه و طبقه آفرید هدف خلقت خداوند تفاوت و تخالفی نمی بینید هر چند با دقت و به چندباره آن را وارسی و بازرسی کنی، آیا اختلاف و تفاوتی و یا نقص و عیبی در آن می بینی؟ حق تعالی در مورد تشریع نیز که در قالب قرآن کریم صورت بسته است، می فرماید: « أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافًا كَثِيرًا» (سورة النساء: 82). آیا در قرآن تدبر نمی کنید این قرآن اعجاز و وحی الهی است و اگر از غیر خداوند صادر می شد دچار اختلاف و پراکندگی می شدید اما چنین نیست.

پس چنان که به لحاظ عقلی نیز تبیین کردیم: تکوین منظم است چون باری حکیم است، تشریع منظم است چون شارع حکیم است، از حکیم جز حکمت صادر نمی شود و بی نظمی عملی غیر حکیمانه است که از حکیم صادر نمی شود.

تولیت حوزه علمیه امام رضا(ع) با بیان حدیثی از امیر حکمت و بلاغت امام علی(ع) گفت: «ألا إنّ فيه... نظم ما بينكم» (نهج البلاغه صبحى صالح: خطبه 158)  حضرت در شأن قرآن کریم می فرمایند: آنچه که باید در میان شما جریان پیدا کند در قرآن نظم و نظام آن وجود دارد؛ ایشان علاوه بر امامین همامین حسنین (س) فرزندان و اهل بیتش، به همه کسانی که در طول تاریخ تا قیام قیامت کلام امیر حکمت و بلاغت را می شنوند، می فرمایند: «اوصيكما و جميع اهلى و ولدى و من بلغه كتابى بتقوى الله و نظم امركم». از نظر حضرت تقوا که جوهر دین و گوهر دین است با نظم امر همنشین شده؛ در این کلام، نظم امر دوشادوش، همزاد و همراه تقوا قلمداد شده پس چگونه ممکن است امام معصوم جامعه را هم افق با تقوا به نظم دعوت کند بعد بگوید مطالب ما پریشان و پراکنده و بی نظام است آیا این ممکن است؟ آیا ممکن است اصرار شود از دستور و تعالیم اهل بیت(ع) اطاعت شود اما بعد بگوییم: کلام و تعالیم آن حضرات نظام ندارد.

وی همچنین با استناد به خطبه فدکیه، عنوان کرد، حضرت زهرا(س) فرموده اند: « جعل الله ... و طاعتنا نظاماً للملّة، و إمامتنا أمانا من الفرقة» (بحارالأنوار: ج 6، ص111) پیروی از ما اهل بیت(ع) را خداوند نظام امت قرار داد؛ آیا می شود نظام را از بی نظمی توقع برد می توان گفت شریعت بی نظم و بی نظام است اما تبعیت از او موجب نظام می شود؟ طاعت اهل بیت(ع) یعنی التزام به کلمات و تعالیم آن بزرگواران، تعالیم و کلمات آن بزرگواران اگر نظمی نداشته باشد آیا پیروی از آن موجب نظم امت می شود؟

آیت الله رشاد ادامه داد: آموخته ایم که به اهل بیت(ع) عرض کنیم: «السلام عليكم يا من هم زمام الدّين و نظام المسلمين» (بحارالأنوار: ج 98، ص260) «شما سر رشته دین، مایه نظام دین و امت هستید». و آموخته ایم که بر حضرت حجّت (عج) عرض کنیم: «أنت نظام الدين و عز الموحدين» (بحارالأنوار: ج 99، ص99)

توقع نمی رود یک انسان فاضل فقه را فاقد نظام بداند، این سبب دل نگرایی مؤمنین می شود، در نهج البلاغه آمده است که امیر حکمت و بلاغت می فرمایند: «الْفَقِیهُ کُلُّ الْفَقِیهِ مَنْ لَمْ یُقَنِّطِ النَّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَلَمْ یُؤْیِسْهُمْ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ، وَلَمْ یُؤْمِنْهُمْ مِنْ مَکْرِ اللَّهِ ». (نهج البلاغة: قصار۹۰) من به الکفایه و بلکه مافوق کفایت هستند کسانی که در این ایام به فقه و فقاهت و فقها می تازند، دیگر خودیها و اصحاب حوزه به این موج و مد نپیوندند و دامن نزنند.  

رییس شورای حوزه های علمیه استان تهران تاکید کرد: اگر مراد استاد محترم از فقه، همین «محصل بذل وسع فقها برای دستیابی به شریعت» است، یعنی آنچه که طی اعصار بر اساس استنباط فقها فراچنگ آمده است است باید عرض می کنیم: چون فقه حاصل تلاش فقهای عظام و سلف صالح برای کشف شریعت نفس الامری است که نظام دارد، آن هم بی نظام نیست، زیرا هر چند فقه معرفت فقها به شریعت است، اما فقها اهل فن هستند و براساس مبانی محکم و به استناد ادله معتبر و طبق منطق و منهج موجه، برای دستیابی به حاق شریعت، دست به استنباط می زنند، فقه نظامی نزدیک به نظام شریعت را واجد است.

این مدرس خارج فقه و اصول با بیان اینکه فقها ساختارهای مختلفی را طی تاریخ آن پیشنهاد کرده و اعمال نموده اند، گفت: آنچه که در سده های اخیر بعد از محقق حلی(ره) و تالیف تاریخسازش شرائع الاسلام، دارج و رائج بوده است همان الگوی چهار بخشی محقق، یعنی تقسیم کلان فقه به: عبادات، عقود، ایقاعات و احکام است، و این الگو ایرادهایی دارد که ما قبلا در همین دروس آنها را مطرح کرده ایم  اما این ایرادها مستلزم فقدان نظام نیست، کما این که نقد ساختارهای موجود به معنی انکار نظاممندی نیست بلکه به معنای دفاع از نظام مندی فقه و تلاش برای کشف و یا صورت بندی کارآمدتر و روزآمدتر آن است. و البته وقتی فقه نظام مند انگاشته شده و و غایت آن اداره نظام سیاسی قلمداد می شود، موضوع، مسائل، دسته بندی و طبقه بندی قضایا و نیز هندسه ی صوری و حتی منهج آن از این تلقی و تفطن متاثر می شود، و فقها باید کوشش کنند این عناصر را کشف و تبیین کنند، و نظامات فقهیه مانند اصل مسائل فقهیه اجتهادی اند و می تواند حسب اجتهادات و ظروف و شرائط مختلف متفاوت باشد، فقهای هر عصری باید تلاض نمایند که نظم فقه را بهتر و بهتر سازند تا آن که نظم واقعی تشریعی، کشف و ارائه کنند.

نظام در لغت آمده: نظَم نظماً و نِظاماً اللؤلؤَ و نحوَه : ألّفه و جمعه في سلک، و منه نظَم شعراً لتألیفه کلاماً موزونا و مقفیً. نظَم الشیئ إلی الشیئ: ضمّه و ألّفه. ما در جلسات آغاز دروس فقه القضاء نظام را با این عبارت تعریف کردیم: «ما یتألّف من مؤلِّفات مختلفة متناسقة و متفاعلة، یمتلک تمییزاً بالنسبة إلی الأنظمة الأخریٰ، و یستهدف تحقیق غایة مقصودة منه» . نظام عبارت است از: مجموعه ی دارای اجزای منسجم و متعاملی که از دیگر نظامات متمایز بوده و غایت مقصودی را تامین می کند. آیا شریعت و بلکه فقه (که معرفت فقها به شریعت است) فاقد عناصر چهارگانه نظام است؟ فاقد اجزاء، انسجام و تعامل درونی، تمایز با دیگر علوم و نظامها، و غایتمندی است؟ به نظر ما فقه موجود واجد این مؤلفه های چهارگانه است اما در حد کمال مطلوب نیست.

تولیت حوزه علمیه امام رضا (ع) با بیان اینکه اصرار بر نظام دهی جدید فقه به معنی فقدان نظم در فقه کنونی نیست، گفت: این خلاف بدیهی است که کسی بگوید فقه کنونی فاقد نظم است. بلکه کسانی که می گویند باید نظام سازی فقهی کرد از سویی می گویند نظام و الگوهای ساختاری که در گذشته به فقه داده شده است متناسب با نیاز زمانه خود بوده و روزگار ما روزگار پیچیده و پیشرفته ای شده است باید نظمی متناسب و مطابق با اقتضائات این روزگار به فقه و احکام الهی داده شود و می گویند اگر نظم و نظام موجود فقه در گذشته های دور با مقاصد دیگری تنظیم شده است اکنون باید نظم متناسب با نیاز زمانه جدید داده شود، و این هرگز بعید نیست که نسل های آتی در قیاس با نسل های ماضی نوآوری کنند و مطالب جدید و عمیق تری از دین دریافت کنند. از جمله نظام کامل تری را کشف و ایجاد کنند. بسا فقهایی ظهورکنند که قوی تر از فقهای پیشین باشند، حوزه عقیم نیست، اسلام زنده، زایا و پویاست. سرشت شریعت چنین است و نقش اجتهاد همین است.

در خطبة الخیف که در کافي شریف وارد شده است و حضرت ختمی مرتبت (ص) آن را در منی ایراد فرمودند، آمده است: « فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ غَيْرُ فَقِيهٍ، وَ رُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ». ممکن است فقیه نسل های بعد از فقیه نسل های قبل افقه و اعلم باشد، نباید استبعاد کرد. ما که سلفی نیستیم بر کلمات گذشتگان تصلب داشته باشیم، در مکتب اهل بیت (س) راه اجتهاد همواره گشوده است، این را سلف صالح به ما آموخته اند.

عضو شورای انقلاب فرهنگی با بیان اینکه نظم فقه موجود نیاز کنونی امت و جامعه ما را که در آن حکومت اسلامی برقرار شده و فقه مترقی و منعطف و زنده و زاینده ما در معرض پرسشهای جدید و جهانی قرارگرفته، کفایت نمی کند، اظهار داشت: امام راحل (س) فرمودند: فقه فلسفه ای دارد و فلسفه آن حکومت است و حکومت تمام فلسفه فقه است، پس امروز باید فقه به طرزی صورت بندی شود که حکومت را اداره کند و اداره دولت با مجموعه احکام بی نظام ممکن نیست؛ دوست فاضل و عزیز ما فرموده اند: اگر بنا بود فقه ساختاری داشته باشد امام بهترین فرد بود که باید این کار را انجام می دادند، اولاً: از کجا که ایشان چنین کاری نکردند؛ درست است که ایشان کتابی با عنوان نظام حکومتی فقه ننوشتند اما مطالبی که ایشان قبل و بعد از انقلاب اسلامی درباره حکومت اسلامی بیان فرمودند بسیاری از مباحث نظامی را ارائه کردند و ثانیاً: بر ماست که از خلال کلمات نورانی ایشان آن را استخراج کنیم، و اگر حضرت امام اصل فکر و نظریه را ارائه فرمودند ولی مجال بسط و بازنمایی آن را نداشتند بر دیگران است که بر اساس مبانی ایشان نظام سازی کنند.

مؤسس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در پایان خاطرنشان کرد: وانگهی اگر امام مجال ارائه مفصل و مکتوب مبانی نظام فقهی جدید را نداشتند، یا احیانا افرادی مانند شهید صدر (ره) یا هر کس دیگری یک نظریه را برای نظام سازی ارائه کرده باشند و مخدوش باشد دلیل نمی شود که فقه از اساس فاقد نظام باشد.

اختلاف اقوال، انظار، نیز نه دلیل عدم نظام مندی شریعت در مقام ثبوت است و نه مانع نظام سازی فقهی در مقام اثبات است. بنا نیست نظام سازی مبتنی بر آراء متشتت و متعارض بناشود، و قرار نیست با نظام سازی اجتهاد تعطیل یا دیگران ملزم به پذیرش ارائه کنندگان یک نظام و ساختار خاص باشند. چنین تلقی ها و تصوراتی، نه صحیح است و نه ممکن است و نه مطلوب است.

 



نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :